Op 11 september startte het archeologisch onderzoek op de Gasthuisplaats. Via deze pagina houden we je op de hoogte van de voortgang en delen we interessante vondsten met je. Lees hier meer over het archeologisch onderzoek aan de Gasthuisplaats en de publieksactiviteiten.
11 september | Beerkelder & riooltje
We zijn gestart met het archeologisch proefsleuvenonderzoek. De eerste werkput is gegraven op de locatie waar in 1986 al eerder onderzoek is uitgevoerd. Dat hebben we om meerdere redenen gedaan. Ten eerste om de locatie van het toenmalig verwachte muurwerk opnieuw op te meten. Veertig jaar geleden was er immers nog geen GPS beschikbaar, en werd er gewerkt met een lokaal meetsysteem op basis van topografische gegevens, zoals de hoeken van gebouwen. Dankzij moderne technieken kunnen we de opgravingstekeningen uit die tijd nu nauwkeurig op de juiste plek leggen.
Een tweede reden is om te verifiëren of het muurwerk nog steeds in de ondergrond aanwezig is. Volgens overlevering zou het muurwerk na de opgravingen in de jaren ’80 en ’90 volledig bewaard zijn gebleven in de bodem. Tot slot is deze werkput ook aangelegd met het oog op educatie: vanachter het hek kunnen schoolklassen en geïnteresseerden meekijken bij de opgraving. Er was aanvankelijk het plan om het publiek actief te laten meegraven, maar vanwege bodemvervuiling is dat helaas niet mogelijk.
In de werkput hebben we uiteindelijk alleen een deel teruggevonden van de eerder ontdekte beerkelder van de mannenzaal van het oude gasthuis (zie foto 1). De rest van de destijds aangetroffen muren is inmiddels deels of geheel verwijderd.
De andere twee werkputten zijn gegraven op plekken waar nog niet eerder archeologisch onderzoek heeft plaatsgevonden. Deze bevinden zich op de locatie waar halverwege de 19e eeuw de laatste versie van het Gasthuis werd gebouwd. Dit gebouw is in de jaren ’60 van de vorige eeuw gesloopt. Van deze sloop zijn duidelijke sporen teruggevonden. Op sommige plekken is de bodem diep verstoord en ligt er veel puin. Toch zijn er ook nog goed bewaarde resten aangetroffen, waaronder vermoedelijk een oud straat- of vloerniveau van het 19e-eeuwse ziekenhuis. Daaronder lagen twee riooltjes, waarin de oude ontlasting (‘beer’) nog aanwezig was. Eén van deze riooltjes is fraai gemetseld van IJsselsteentjes en heeft een mooie boogconstructie (zie foto 2).
Foto 1: Een deel van de eerder ontdekte beerkelder van de mannenzaal van het oude gasthuis.
Foto 2: Een riooltje, fraai gemetseld van IJsselsteentjes met een mooie boogconstructie.
Met dank aan Jean Paul Bakx.
16 september | 3D-model
Een essentieel onderdeel van archeologisch onderzoek is het zorgvuldig documenteren van alles wat we aantreffen. Zo kunnen we achteraf precies terugzien waar bijvoorbeeld die oude gemetselde riolen lagen, hoe de aansluiting van een funderingsmuur eruitzag, of in welke laag van een beerput die mooie leren schoen werd gevonden. De meest gebruikelijke manier om dit vast te leggen is via fotografie en het nauwkeurig inmeten van grondsporen en vondsten met GPS. Zo weten we exact wat waar heeft gelegen.
Tijdens het project op de Gasthuisplaats testen we voor het eerst het vastleggen van sporen met behulp van 3D-fotogrammetrie. Hiervoor gebruiken we een smartphone met een hoogwaardige camera, gekoppeld aan een externe GPS die met een nauwkeurigheid van 2 centimeter alles inmeet. Terwijl de archeoloog rondloopt, maakt het systeem automatisch meerdere foto’s per seconde. De software verwerkt deze reeks deels overlappende beelden – genomen vanuit verschillende hoeken – en bepaalt op basis van herkenningspunten de exacte positie van ieder punt in de ruimte. Het resultaat is een gedetailleerd 3D-model van de situatie in het veld.
Eenmaal terug op kantoor kunnen we het onderzoek zo tot in detail herbekijken, wat ons enorm helpt bij de analyse en uitwerking van de gegevens. Bovendien levert het indrukwekkende beelden en modellen op, die zich uitstekend lenen voor het delen met het publiek.
Met dank aan Jean Paul Bakx en Steven Jongma.
18 september | De kapel
In 1264 kreeg het gasthuis in Rome, onder pauselijk gezag, toestemming om een kapel te bouwen en een eigen priester aan te stellen voor het opdragen van de mis. Vanaf dat moment mocht er ook bij de kapel worden begraven. Gedurende de 14e eeuw nam de bevolking van Delft sterk toe. Als gevolg daarvan werd de begraafplaats naast de kapel in 1351 uitgebreid, en kreeg het gasthuis tevens toestemming om ook binnen de kapel te begraven.
In de eerste helft van de 15e eeuw volgde een nieuwe uitbreiding van het gasthuis. Aan de noordzijde werd een grote nieuwe vleugel toegevoegd: de mannenzaal. De bijbehorende beerkelder werd vorige week teruggevonden (zie 11 september). Ook de kapel werd vergroot, en in 1433 wijdde de bisschop van Utrecht het nieuwe altaar. Vermoedelijk markeert dit de voltooiing van de vernieuwde kapel.
Vandaag zijn in de proefsleuf op het zuidelijke deel van de Gasthuisplaats delen van de fundering van de middeleeuwse kapel van het gasthuis teruggevonden. In de kapel was ook de oude vloer nog intact. Een los blok gemetselde bakstenen is vermoedelijk de fundering van het altaar. De zuidelijke muur van de kapel met de naastgelegen vloer is vandaag na lange tijd na de sloop van de kapel weer voor het eerst zichtbaar geworden. De funderingen en het altaar in het noordelijke deel van de sleuf waren bij opgravingen in 1985 al aan het licht gekomen en zijn toen niet gesloopt. Na de sloop van de kapel heeft hier nog een nieuw gebouw gestaan. Boven de kapelvloer is namelijk nog een muurfundering met daarnaast straatwerk aangetroffen.
Ten zuiden van de kapel zijn twee grote knekelkuilen aangetroffen die waren opgevuld met puin en menselijk en dierlijk bot. Hierin zijn de botten van geruimde graven verzameld. Wanneer dit is geweest is voor nu nog onbekend. Gelet op het vele puin in de kuilen en ook de bovenliggende laag is het mogelijk dat dit is gedaan bij de uitbreiding van oude kapel in het begin van de 15e eeuw. Dat men destijds de graven heeft geruimd of er gewoon overheen heeft gebouwd, blijkt ook uit los menselijk bot dat langs de fundering van de kapel is aangetroffen. Overigens is tussen de knekelkuilen ook nog een intacte begraving aangetroffen, waarbij het skelet nog in anatomisch verband lag.
Foto 3: Zuidelijke muurfundering van de kapel met steunbeer (midden), waar later nog een muurklamp koud
tegenaan is gezet (links). Naast deze muurklamp is nog bruine grond zichtbaar die kan worden geïnterpreteerd
als de grond waarin werd begraven. Hierin is onder andere menselijk bot en kisthout aangetroffen.
Rechts op de foto is een deel van de kapelvloer zichtbaar.
Met dank aan Jean Paul Bakx.
19 september | Muren, kaarten en constructies
Vandaag zijn we begonnen met het aanleggen van proefsleuven 4 en 5 in het noordoostelijke gedeelde van de Gasthuisplaats, in de buurt van de Huyterstraat. Deze sleuven zijn gegraven op plekken waar nog niet eerder archeologisch onderzoek heeft plaatsgevonden, zie de kaart hieronder.
Locatie sleuven en verwachte resten.
Dit deel van de Gasthuisplaats is nooit onderdeel geweest van het Gasthuiscomplex. Hier verwachten we resten te vinden van particuliere huizen en bedrijven uit het midden van de 13e eeuw tot het einde van de 19e eeuw. Achter de huizen kunnen waterputten, afvalkuilen, beerputten en industriële of ambachtelijke installaties aanwezig zijn. Op basis van het Minuutplan uit 1832 en oudere kaarten zoals de kaart Figuratief uit 1675, is af te leiden dat hier in ieder geval een gebouw heeft gestaan van de periode vóór 1832 en in een latere periode ook een aantal gebouwen hebben gestaan in de 19e - 20e eeuw. Het is niet helemaal duidelijk wanneer deze gebouwen zijn afgebroken.
In de sleuven zijn resten aangetroffen van muren uit verschillende periodes (zie foto 4). Dit is af te leiden aan de verschillende formaten bakstenen die gebruikt zijn zoals kloostermoppen die vanaf ongeveer de 14e eeuw werden gebruikt en IJsselsteentjes die vanaf de 17e eeuw werden gebruikt. Deze muren zijn gedeeltelijk afgebroken bij de aanleg van een moderne, betonen constructie.
Foto 4: Muurresten aangetroffen in proefsleuf 4.
De linkermuur hoort bij het gebouw verwacht in sleuf 4, zie de kaart.
Foto 5: Aangetroffen muurresten in proefsleuf 5.
Op de voorgrond een muurrestant van kloostermoppen
waarop een betonnen constructie is gezet.
Met dank aan Hélène Lepage.