Geboren en getogen in Delft?
Vermeer lijkt zijn hele leven in Delft te hebben gewoond. Zijn vader, Reinier Jansz., was een caffawerker (caffa was een soort fluweel) in herberg De Vliegende Vos aan de Voldersgracht. Daar was hij ook herbergier. Daarnaast handelde hij in prenten en schilderijen. In dit eenvoudige milieu, tussen herberggasten en kunstenaars, werd Johannes geboren. Het doopregister van de Nieuwe Kerk van Delft vermeldt dat de doop van “Joannis, vader Reynier Janssoon, moeder Dingnum Balthasars, getuijgen P(iete)r Brammer, Jan Heijndricxzoon ende Maertge Jans” plaatsvond op 31 oktober 1632. Dat was twaalf jaar na zijn zus Geertruyt. Op dezelfde pagina in het register (4 november) werd de doop van nog een beroemde Delftenaar ingeschreven: Thonis Philipszoon. Die werd later wereldberoemd als Anthonie van Leeuwenhoek, grondlegger van de microbiologie.
Doopinschrijving van Johannes Vermeer op 31 oktober 1632. Hij is het tweede kind op de pagina. Op dezelfde pagina staat de doopinschrijving van Antoni (Thonis) van Leeuwenhoek, de latere ‘vader van de microscopie’. (Archief 14, Inventarisnr. 55, folio 119v).
Detail van de doopinschrijving van Johannes Vermeer op 31 oktober 1632.
Getrouwd met hindernissen
Als Vermeer voor zijn schildersopleiding de stad moest verlaten, was hij rond zijn twintigste weer terug. In dat jaar was hij verliefd op Catharina Bolnes en zij op hem. Maar een huwelijk was niet vanzelfsprekend. Johannes was gereformeerd. Catharina katholiek. In de zeventiende eeuw vormde dat verschil een enorme barrière. Om het nog moeilijker te maken, gaapte er ook een flinke maatschappelijke kloof tussen Johannes en Catharina: de jonge schilder was van eenvoudige komaf. Het meisje uit een rijke Goudse familie. Het is dan ook geen wonder dat Maria Thins, de moeder van Catharina, aanvankelijk geen toestemming gaf voor het huwelijk. Ze staakte pas haar verzet toen op de avond van 4 april 1653 notaris Ranck, vergezeld van twee kennissen van Vermeer, met haar spraken - al tekende zij niet voor de toestemming.
Getuigenverklaring dat Maria Thins haar verzet staakt tegen het voorgenomen huwelijk van haar dochter Catharina Bolnes met Johannes Vermeer (Archief 161, Inventarisnr. 2112).
Inschrijving van de ondertrouw van Johannes Vermeer en Catharina Bolnes op 5 april 1653 in het register van ondertrouw en trouwen voor het stedelijk gerecht, 1650-1656 (Archief 1, Inventarisnr. 2574).
Deze inschrijving werd eerst doorgehaald en later opnieuw ingevoerd. Aanvankelijk ging de moeder van de bruid niet akkoord met de keuze van haar dochter. Maar nadat twee kennissen van Vermeer met haar hadden gesproken, staakte zij haar verzet. Toen kon de ondertrouw opnieuw worden ingeschreven.
Detail van de inschrijving van de ondertrouw van Johannes Vermeer en Catharina Bolnes.
Voorspoed en status
Behalve met schilderen, verdiende Vermeer zijn geld met kunsthandel, zoals zijn vader had gedaan. Zijn huwelijk gaf Johannes niet direct de beschikking over veel kapitaal, maar hij kreeg er wel eenvoudiger toegang toe. Dat stelde hem op 14 december 1655 in staat om samen met zijn vrouw borg te staan voor afbetaling van een schuld. Deze was van zijn in 1652 overleden vader, aan Johan van Santen, kapitein van het Oranje vendel van de schutterij. Johannes wordt aangeduid als “seigneur”, een duidelijke voorbeeld van zijn maatschappelijke aanzien.
| Johannes Vermeer en zijn vrouw Catharina Bolnes nemen een borgverplichting over van de overleden vader van Vermeer. Die had zich garant gesteld bij een lening door een kennis. Deze akte is ten behoeve van Johan van Santen. De andere borg voor de betreffende lening. De akte is door zowel Johannes als Catharina ondertekend. | Pagina 2 van de akte in zake, een schuld van de overleden vader van Vermeer. | Pagina 3 van de akte in zake, een schuld van de overleden vader van Vermeer (Archief 161, Inventarisnr. 1986). |
Op 30 november 1657 later leent het echtpaar Vermeer–Bolnes tweehonderd gulden van de rijke katholieke brouwer Pieter van Ruyven. Bij deze verbintenissen is Catharina dus steeds actief betrokken. Waarschijnlijk waren Johannes en zij op huwelijkse voorwaarden getrouwd.
| Johannes Vermeer en zijn vrouw Catharina Bolnes verklaren dat zij het bedrag van 200 gulden te leen hebben ontvangen van Pieter Claesz. van Ruijven. En dat zij dat bedrag zullen terugbetalen op de voorwaarden die in de akte worden vermeld. De akte is door zowel Johannes als Catharina ondertekend. | Pagina 2 van de akten (Archief 161, Inventarisnr. 1952). |
Na het overlijden van zijn moeder krijgt Vermeer de herberg Mechelen in bezit. Dat is het huis waar hij vanaf zijn negende jaar woonde. Hij besluit de herberg voor 180 gulden per jaar te verpachten aan zijn naamgenoot, de schoolmeester Johannes van der Meer. Het contract werd gesloten op 14 januari 1672.
| Johannes Vermeer en Johannes van der Meer sluiten een contract waarbij Vermeer aan de schoolmeester Van der Meer de herberg Mechelen verhuurt. | Pagina 2 van de akten (Archief 161, Inventarisnr. 2008). |
Van welvaart naar armoede
1672 werd een rampjaar, waarin de ondergang van Vermeer werd ingeluid. Met zijn gezin woonde hij bij zijn schoonmoeder aan de Oude Langendijk bij de Molenpoort. Ondanks het grote kindertal leefde hij in redelijke welstand. Dit duurde tot de Republiek der Verenigde Nederlanden onverwacht werd aangevallen door zijn buurlanden. Daardoor stortte de economie in. Dat werd Johannes Vermeer uiteindelijk fataal. Er kwam nauwelijks geld meer binnen maar het moest wel worden uitgegeven. De schulden begonnen zich op te hopen…
Bankroet bij overlijden
In de tweede week van december 1675 overleed Johannes Vermeer na een ziekte van anderhalve dag. Hij had toen nog acht kinderen thuis. Op 15 december wordt zijn begrafenis ingeschreven in het begraafregister van de Oude Kerk. Hier had zijn schoonmoeder een eigen graf waarin ook al enkele eerder overleden kinderen van Vermeer lagen.
Akten van notaris Johannes van Veen, 1674-1676, aktenummer: 132. Catharina Bolnes heeft een inventaris opgesteld van haar huisraad, twee maanden na het overlijden van Vermeer (Archief 161, Inventarisnr. 2224).
Detail van de begraafinschrijving van Johannes Vermeer.
Register van begravenen in eigen graven, 1661-1686, folio 29v. Johannes Vermeer wordt in het graf gelegd dat Maria Thins, zijn schoonmoeder, in eigendom had. De kist van een van zijn vooroverleden kinderen wordt op de zijne geplaatst. (Archief 445, Inventarisnr. 1907).
Direct na zijn dood bleek al dat de problemen heel groot waren. Er was zelfs geen geld om de waarde van zijn beste mantel aan de armenzorginstelling te geven die hier recht op had, de Kamer van Charitate.
Na het overlijden van een Delftse burger moest uit de nalatenschap een bedrag voor de armen betaald worden. Dit bedrag had de waarde van de beste mantel van de overledene. Bij de naam van Vermeer staat de vermelding: ‘Niet te halen’ Er was dus geen geld voor die belasting. (Archief 447, Inventarisnr. 409)
Catharina Bolnes zag geen kans om de schuldenlast te verlichten. Met het oog op een naderend faillissement maakte zij een inventaris op van de inboedel van haar huis. Die nam zij kamer voor kamer door. Echte luxe ontbreekt, wat veel onderzoekers vermoeden dat duurdere spullen waren weggesluisd naar Maria Thins. Onderaan folio 2 wordt een gele satijnen mantel met witte bonten kanten beschreven. Die is een aantal malen afgebeeld op het werk van Vermeer. En misschien wordt wel meer afgebeelde kleding genoemd. Op folio 7 wordt de inhoud van de voorkamer beschreven. Daar worden de schilderspullen van Vermeer genoemd. Daar kan hij dus zijn atelier gehad hebben.
Bron voor alle onderstaande folio's (1 t/m 7): Archief 161, Inventarisnr. 2224.
Catharina Bolnes heeft een inventaris opgesteld van haar huisraad, twee maanden na het overlijden van Vermeer,
| folio 1 | folio 1v | folio 2 | folio 2v |
| folio 3 | folio 3v | folio 4 | folio 4v |
| folio 5 | folio 5v | folio 6 | folio 7 |
| folio 7 | folio 7v |
De schuldeisers werden ongeduldig. Er moest dus echt iets gebeuren. Op 30 september 1676 stelde het stadsbestuur een curator aan over zijn boedel: Antoni van Leeuwenhoek. Zo komen de namen van twee wereldberoemde Delftenaren, een schilder en een microbioloog, bij het begin van hun leven en bij de dood van de schilder bij elkaar.
| Antoni van Leeuwenhoek wordt aangesteld als curator over de boedel van wijlen Johannes Vermeer, kunstschilder. | Detail van de pagina (Archief 1, Inventarisnr. 48, folio 113). |
Een vergeten schilder herontdekt
De persoon en het werk van Vermeer raakte al in de achttiende eeuw in vergetelheid, ook in zijn eigen stad. Delft, waar hij werkte en begraven ligt, bezit geen schilderij van hem. Het Mauritshuis in het naburige Den Haag gelukkig wel. Delft zelf troost zich met authentieke archiefstukken over hem én de signatuur van de grote schilder op enkele notarisakten in het Stadsarchief.